1. Podstawa prawna odwołania darowizny
Możliwość odwołania darowizny uregulowana jest w art. 898–900 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 898 § 1 k.c.:
„Darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.”
Przepisy wykazują, że odwołanie może nastąpić zarówno przed wykonaniem darowizny (odwołanie darowizny niewykonanej), jak i po jej wykonaniu. W praktyce znacznie częściej spotyka się sprawy dotyczące darowizn już przeniesionych – np. nieruchomości, udziałów czy wartościowych ruchomości.
2. Czym jest rażąca niewdzięczność?
Rażąca niewdzięczność nie została zdefiniowana wprost w ustawie, dlatego jej rozumienie wypracowane zostało przez sądy. Polega ona na zachowaniu obdarowanego skierowanym bezpośrednio przeciwko darczyńcy, które w świetle zasad współżycia społecznego musi zostać uznane za wyjątkowo krzywdzące i naganne.
Przykłady zachowań uznawanych za rażącą niewdzięczność:
- popełnienie przestępstwa przeciwko darczyńcy (np. pobicie, groźby karalne, znęcanie się),
- poważne znieważenie lub upokorzenie darczyńcy,
- ciężkie naruszenie obowiązków rodzinnych (np. odmowa pomocy ciężko choremu rodzicowi),
- działania ukierunkowane na wyrządzenie szkody darczyńcy,
- rozpowszechnianie oszczerstw, które godzą w godność lub reputację darczyńcy,
- zerwanie wszelkich relacji po otrzymaniu wartościowej darowizny, jeśli wiąże się to z krzywdą darczyńcy.
Zachowania, które zwykle nie spełniają przesłanki rażącej niewdzięczności:
- zwykłe konflikty rodzinne,
- sporadyczne kłótnie,
- chłodne relacje między stronami,
- brak wdzięczności w sensie emocjonalnym.
Sądy wielokrotnie podkreślały, że niewdzięczność musi być „rażąca”, a więc przekraczać zwykłe napięcia rodzinne.
3. Termin na odwołanie darowizny
Zgodnie z art. 899 § 3 k.c. darczyńca ma rok od dnia, w którym dowiedział się o zachowaniu obdarowanego, aby złożyć oświadczenie o odwołaniu darowizny.
Jest to termin zawity, co oznacza, że jego przekroczenie powoduje definitywną utratę prawa do odwołania darowizny – nawet w przypadku bardzo nagannego zachowania obdarowanego.
4. Forma odwołania darowizny
Chcąc odwołać darowiznę, darczyńca musi złożyć jednoznaczne oświadczenie woli skierowane do obdarowanego.
Powinno mieć formę pisemną, a w przypadku darowizny nieruchomości – konieczne będzie również dokonanie czynności przenoszących własność w formie aktu notarialnego (jeżeli obdarowany zgodzi się na zwrot).
Elementy oświadczenia o odwołaniu darowizny:
- dane stron,
- wskazanie darowizny (np. adres nieruchomości, opis przedmiotu darowizny),
- opis i daty zachowań stanowiących rażącą niewdzięczność,
- wyraźne oświadczenie o odwołaniu darowizny,
- podpis.
5. Co, jeśli obdarowany nie chce zwrócić darowizny?
W przypadku braku dobrowolnego zwrotu darowizny darczyńca może:
- Wytoczyć powództwo o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli
(np. o przeniesienie własności nieruchomości z powrotem na darczyńcę
- Dochodzić zwrotu wartości darowizny
jeśli zwrot natury jest niemożliwy (np. gdy darowizna została sprzedana, zniszczona lub skonsumowana).
Postępowania tego rodzaju często są skomplikowane, wymagają udowodnienia przesłanek niewdzięczności oraz przedstawienia stosownych dowodów.
6. Dowody w sprawach o odwołanie darowizny
W praktyce sądowej kluczowe znaczenie mają:
- dokumenty (np. zawiadomienia na policję, zaświadczenia lekarskie, notatki urzędowe),
- korespondencja (wiadomości SMS, e-maile, nagrania z groźbami),
- zeznania świadków (np. sąsiedzi, członkowie rodziny),
- wyroki karne zapadłe przeciw obdarowanemu,
- opinie biegłych (np. psychiatryczne, jeśli obdarowany powołuje się na chorobę).
Sąd każdorazowo ocenia całokształt relacji między stronami oraz kontekst zdarzeń.
7. Czy choroba obdarowanego wyłącza rażącą niewdzięczność?
W pewnych przypadkach tak.
Jeżeli obdarowany działał w stanie wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji (np. ciężka choroba psychiczna), to jego czyn może nie zostać uznany za rażącą niewdzięczność.
Jednak samo powoływanie się na stres, trudną sytuację emocjonalną czy uzależnienie nie jest wystarczające.
8. Przebaczenie a odwołanie darowizny
Zgodnie z art. 899 § 1 k.c. darczyńca nie może odwołać darowizny, jeżeli obdarowanemu przebaczył.
Przebaczenie nie wymaga formy pisemnej, ale musi być autentyczne i dobrowolne.
W praktyce obdarowany nierzadko podnosi tę okoliczność w procesie, dlatego ważne jest, aby darczyńca był świadomy konsekwencji swoich działań i wypowiedzi.
9. Skutki prawne odwołania darowizny
Po skutecznym odwołaniu darowizny:
- obdarowany staje się bezpodstawnie wzbogacony,
- ciąży na nim obowiązek zwrotu rzeczy lub jej równowartości,
- w przypadku nieruchomości konieczne jest dokonanie ponownego aktu notarialnego,
- darczyńca może dochodzić roszczeń na drodze sądowej.
Skutek odwołania nie działa automatycznie – wymaga uznania ważności oświadczenia, a w razie sporu często rozstrzygnięcia sądu.
10. Podsumowanie – kiedy warto skorzystać z pomocy kancelarii?
Sprawy o odwołanie darowizny należą do jednych z najbardziej złożonych postępowań rodzinno-majątkowych. Wymagają:
- znajomości aktualnego orzecznictwa,
- umiejętności udowodnienia rażącej niewdzięczności,
- prawidłowego przygotowania dokumentów i wniosków dowodowych,
- ochrony interesów majątkowych darczyńcy.
Profesjonalna pomoc prawnika pozwala ocenić szanse powodzenia sprawy, przygotować odpowiednie oświadczenia oraz reprezentować stronę w negocjacjach lub postępowaniu sądowym.
Prawnik Koszalin
Radca prawny Koszalin
Adwokat Koszalin
Kancelaria prawna Koszalin